داروسازی در خارج از کشور: کدام کشورها بهترند؟

اگر برای تحصیل داروسازی در خارج از کشور تحقیق می‌کنی، قبل از مقایسه شهریه، رتبه دانشگاه یا حتی کشور باید یک سؤال مهم‌تر جواب داده شود:

مدرکی که در پایان این برنامه می‌گیرم، واقعاً یک مدرک حرفه‌ای داروسازی است یا فقط Bachelor در رشته Pharmacy؟

این تفاوت در داروسازی اهمیت بسیار زیادی دارد.

ممکن است دو دانشگاه هر دو برنامه‌ای با عنوان Pharmacy ارائه کنند، اما یکی دوره پنج‌ساله‌ای باشد که مستقیماً برای حرفه Pharmacist طراحی شده و دیگری یک Bachelor چهارساله باشد که مسیر حرفه‌ای متفاوتی دارد.

برای نمونه، University of Georgia برنامه Pharmacy انگلیسی چهار‌ساله با 240 ECTS و مدرک Bachelor of Pharmacy ارائه می‌کند.

در مقابل، Lithuanian University of Health Sciences برنامه Pharmacy انگلیسی پنج‌ساله با 300 ECTS و qualification حرفه‌ای Pharmacist دارد.

در اتحادیه اروپا نیز حداقل آموزش هماهنگ‌شده برای Pharmacist شامل پنج سال آموزش است: حداقل چهار سال آموزش دانشگاهی تمام‌وقت و شش ماه traineeship در داروخانه عمومی یا بیمارستان.

همین تفاوت می‌تواند روی ارزشیابی در ایران، Recognition در اروپا و حتی امکان ورود به مسیر حرفه‌ای آمریکا اثر بگذارد.

پس پاسخ کوتاه به سؤال «بهترین کشور برای داروسازی کدام است؟» چنین است:

برای برنامه حرفه‌ای انگلیسی داخل اتحادیه اروپا با هزینه منطقی → لیتوانی، جمهوری چک، بلغارستان و رومانی بسیار جذاب‌اند.

برای دانشگاه شناخته‌شده‌تر و محیط علمی قوی با بودجه بالاتر → مجارستان.

برای نزدیکی به ایران و هزینه پایین‌تر → ترکیه دولتی یا بعضی دانشگاه‌های روسیه.

برای مسیر حرفه‌ای اتحادیه اروپا با کارآموزی کامل داخل برنامه → لهستان گزینه مهمی است.

اگر برنامه ارزان گرجستان را بررسی می‌کنی → ابتدا نوع Degree را بسیار دقیق ببین؛ Bachelor چهارساله را نباید خودکار هم‌ارز دوره حرفه‌ای پنج‌ساله اروپا فرض کرد.

مهم‌ترین تفاوت داروسازی با پزشکی و دندان‌پزشکی چیست؟

در پزشکی تقریباً همه متقاضیان می‌دانند باید دنبال MD یا یک دوره پزشکی حرفه‌ای باشند.

در داروسازی عنوان مدارک متنوع‌تر است:

• Bachelor of Pharmacy
• BPharm
• MPharm
• Master of Pharmacy
• PharmD
• Dr. Pharm.
• Specialist in Pharmacy
• One-tier Master
• State Examination programme

ظاهر این عنوان‌ها می‌تواند گیج‌کننده باشد.

PharmD در یک کشور الزاماً با PharmD آمریکا یک ساختار ندارد.

Bachelor of Pharmacy هم الزاماً اجازه فعالیت حرفه‌ای در کشور دیگری ایجاد نمی‌کند.

برای همین، انتخاب داروسازی باید در سطح برنامه تحصیلی انجام شود.

داروسازی حرفه‌ای در اروپا چه ساختاری دارد؟

داروسازی یکی از حرفه‌های regulated در اتحادیه اروپا است.

برای qualificationهایی که وارد سیستم Automatic Recognition می‌شوند، اتحادیه اروپا حداقل آموزش زیر را تعیین کرده است:

• حداقل پنج سال آموزش
• حداقل چهار سال تحصیل نظری و عملی تمام‌وقت در دانشگاه
• حداقل شش ماه traineeship
• کارآموزی در داروخانه عمومی یا بیمارستان
• پوشش استانداردهای آموزشی تعیین‌شده برای Pharmacist

این معیار یک ابزار بسیار کاربردی برای دانشجوی ایرانی است.

اگر برنامه‌ای فقط چهار سال و 240 ECTS دارد، باید قبل از ثبت‌نام بپرسی:

این Degree برای Pharmacist Registration در کشور مقصد چه جایگاهی دارد؟

آیا مدرک داروسازی EU در تمام اروپا خودکار قابل استفاده است؟

اینجا باید دو مفهوم جدا شوند.

Qualificationهای Pharmacy واجد شرایط و ثبت‌شده در Annex V می‌توانند از سیستم Automatic Recognition اتحادیه اروپا استفاده کنند.

اما برای یک شهروند ایرانی یک نکته حقوقی دیگر وجود دارد.

Directive شناسایی مدارک حرفه‌ای اساساً برای اتباع EU/EEA طراحی شده و افراد third-country در همه شرایط دقیقاً از همان حقوق استفاده نمی‌کنند.

بنابراین جمله:

«داروسازی مجارستان بخوانی، بدون هیچ فرایندی هر جای اروپا کار می‌کنی»

بیش از حد ساده است.

مزیت واقعی چنین است:

یک qualification حرفه‌ای پنج‌ساله EU از نظر ساختار آموزشی و Recognition اروپایی بسیار مناسب‌تر از یک Bachelor چهار‌ساله خارج EU است.

Registration، زبان، تابعیت و مقررات کشور مقصد همچنان باید بررسی شوند.

مقایسه بهترین کشورها برای داروسازی

این جدول برای انتخاب اولیه است.

کشور ارزان‌تر الزاماً برنامه حرفه‌ای مناسب‌تری ندارد.

داروسازی در ترکیه

ترکیه از نظر جغرافیایی، صنعت دارویی و تعداد دانشکده‌ها یکی از گزینه‌های قابل توجه برای دانشجوی ایرانی است.

دوره استاندارد Pharmacy در دانشگاه‌های ترکیه پنج سال است.

دو بازار کاملاً متفاوت هم وجود دارد.

داروسازی دانشگاه دولتی ترکیه

Erciyes University در سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برای دانشجوی بین‌المللی جدید Pharmacy شهریه:

145,000 لیر در سال

اعلام کرده است.

پس اعداد قدیمی مثل «داروسازی دولتی ترکیه سالی 500 دلار» دیگر تصویر مناسبی از بازار ۲۰۲۶ ارائه نمی‌کنند.

با این حال، بخش دولتی هنوز می‌تواند در مقایسه با بسیاری از برنامه‌های انگلیسی اروپا بسیار اقتصادی باشد.

آیا داروسازی دولتی ترکیه TR-YÖS می‌خواهد؟

قانون همه دانشگاه‌ها یکسان نیست.

اما برای نمونه Erciyes در پذیرش بین‌المللی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برای Pharmacy حداقل TR-YÖS 300 از 500 تعیین کرده و برای پزشکی، دندان‌پزشکی و داروسازی درخواست بر پایه صرفاً دیپلم را قبول نکرده است.

بنابراین «دانشگاه دولتی ترکیه = حتماً یک قانون ثابت YÖS» دقیق نیست.

شرایط دانشگاه مقصد ملاک است.

داروسازی خصوصی ترکیه

در بخش خصوصی امکان پیدا کردن برنامه انگلیسی بیشتر می‌شود.

Istinye University در ورودی ۲۰۲۶–۲۰۲۷:

• Pharmacy English: 15,000 دلار اقساطی
• پرداخت کامل: 14,250 دلار
• Pharmacy Turkish: 14,000 دلار اقساطی

اعلام کرده و طول برنامه پنج سال است.

Acıbadem نیز Pharmacy انگلیسی را با شهریه 16,000 دلار در سال ارائه می‌کند.

آیا تخفیف دانشگاه خصوصی ترکیه قطعی است؟

خیر.

Acıbadem مثلاً Scholarship دانشجوی بین‌المللی دارد، اما دانشگاه صریحاً اعلام می‌کند درصد Scholarship بعد از ارزیابی سوابق علمی، آزمون‌ها، Recommendation و فعالیت‌های دیگر تعیین می‌شود و یک معدل یا نمره خاص به شکل خودکار بورسیه ایجاد نمی‌کند.

پس شهریه اصلی و Scholarship احتمالی را دو سناریوی مالی جدا در نظر بگیر.

داروسازی در مجارستان

اگر هدف تو Pharmacy انگلیسی در اتحادیه اروپا است، مجارستان یکی از گزینه‌های جدی محسوب می‌شود.

Semmelweis University برنامه Pharmaceutical Sciences را:

• پنج سال
• ۱۰ ترم
• 307 Credit
• One-tier MSc
• به زبان انگلیسی

ارائه می‌کند.

فارغ‌التحصیل علاوه بر مسیر Pharmacy، زمینه ورود به:

• Pharmaceutical Industry
• Research
• Regulatory Authorities
• Hospital Pharmacy
• Pharmaceutical Trade

را دارد.

شهریه داروسازی Semmelweis در ۲۰۲۶

برای دانشجوی ورودی ۲۰۲۶:

6,620 دلار در هر ترم

یعنی حدود 13,240 دلار شهریه اسمی سالانه است.

اما یک هزینه پنهان وجود دارد.

Material Fee:

• سال دوم: 400 دلار در هر ترم
• سال‌های سوم تا پنجم: 800 دلار در هر ترم

است.

پس داروسازی هم مثل دندان‌پزشکی می‌تواند هزینه آزمایشگاهی جدا داشته باشد.

آزمون ورودی Semmelweis چیست؟

پذیرش ۲۰۲۶ شامل:

• Biology
• Chemistry
• General English
• Biomedical English

است.

در نتیجه مجارستان را نباید مقصد «پذیرش آسان فقط با معدل» دید.

گزینه اقتصادی‌تر در مجارستان

University of Debrecen برای ورودی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ Pharmacy پنج‌ساله PharmD با شهریه:

8,000 دلار در سال

ارائه می‌کند.

همین اختلاف میان Debrecen و Semmelweis نشان می‌دهد حتی در یک کشور هم باید دانشگاه‌به‌دانشگاه مقایسه کرد.

داروسازی در لیتوانی

لیتوانی یکی از گزینه‌هایی است که در بسیاری از راهنماهای فارسی کمتر از ارزش واقعی‌اش دیده می‌شود.

Lithuanian University of Health Sciences یا LSMU برنامه Pharmacy را با این مشخصات ارائه می‌کند:

• پنج سال
• 300 ECTS
• انگلیسی
• MSc in Health Sciences
• Qualification: Pharmacist

شهریه:

• سال‌های ۱ تا ۳: 5,600 یورو در سال
• سال‌های ۴ و ۵: 5,700 یورو

است.

از نظر ترکیب EU + English + professional five-year degree + شهریه پایین‌تر، این برنامه یکی از جذاب‌ترین گزینه‌های جدول است.

پذیرش LSMU چگونه است؟

برای ورودی‌های انگلیسی ۲۰۲۶، متقاضی باید در Entrance Test شرکت کند.

آزمون شامل:

• Biology
• Chemistry
• Interview

است.

هر بخش Biology و Chemistry 30 سؤال دارد.

پس لیتوانی از نظر قیمت مناسب است، ولی پذیرش کاملاً بدون آزمون نیست.

داروسازی در بلغارستان

Medical University Varna در سال ۲۰۲۶–۲۰۲۷ Pharmacy انگلیسی را:

• پنج‌ساله
• Master Degree
• با شهریه 8,000 یورو در سال

ارائه می‌کند.

ساختار این برنامه با استاندارد حرفه‌ای اروپا هماهنگ است.

چهار سال و نیم آموزش دانشگاهی با دوره‌های عملی همراه است و بعد از ترم نهم 120 روز یا 720 ساعت Pre-graduation Internship انجام می‌شود.

این همان نوع جزئیاتی است که برای داروسازی بسیار مهم‌تر از اسم کشور است.

آیا بلغارستان آزمون ورودی دارد؟

بله.

برای Pharmacy انگلیسی در پذیرش ۲۰۲۶، Medical University Varna آزمون‌های:

• Biology
• Chemistry

را به انگلیسی برگزار کرده است.

پس ادعای «اروپای شرقی بیشتر بدون آزمون است» برای داروسازی قابل تعمیم نیست.

داروسازی در جمهوری چک

جمهوری چک یکی از جالب‌ترین گزینه‌های اقتصادی EU در نسخه به‌روز این مقاله است.

Faculty of Pharmacy دانشگاه Charles در Hradec Králové برنامه Pharmacy انگلیسی را:

• پنج سال
• Master
• با شهریه 7,900 یورو در سال

ارائه می‌کند.

خود دانشگاه هزینه زندگی سالانه خارج از شهریه را در برآورد فعلی حدود 3,500 یورو اعلام کرده؛ خوابگاه حدود 150 یورو برای هر تخت در ماه ذکر شده است.

اعداد واقعی می‌توانند با سبک زندگی تغییر کنند، اما همین اطلاعات نشان می‌دهد Czechia را نباید خودکار در گروه کشورهای بسیار گران Pharmacy قرار داد.

آزمون ورودی Charles Pharmacy

در سال ۲۰۲۶ آزمون شامل:

• 50 سؤال Chemistry
• 30 سؤال Biology
• 20 سؤال Botany

بوده است.

برای بعضی دارندگان IB قوی امکان Waiver آزمون هم تعریف شده است.

داروسازی در رومانی

رومانی هم برای کسی که English + EU + شهریه متوسط می‌خواهد ارزش بررسی دارد.

پورتال رسمی Study in Romania برنامه‌های Pharmacy انگلیسی پنج‌ساله و 300 ECTS ثبت کرده است.

برای نمونه برنامه Pharmacy در Iași:

• پنج سال
• 300 ECTS
• انگلیسی
• 8,000 یورو در سال

است.

برنامه Timisoara هم Pharmacy انگلیسی پنج‌ساله را با شهریه 8,000 یورو برای non-EU نشان می‌دهد.

از نظر هزینه، رومانی و بلغارستان در یک محدوده قابل مقایسه قرار می‌گیرند.

داروسازی در لهستان

لهستان یک تفاوت ساختاری بسیار مهم دارد.

برنامه Pharmacy انگلیسی Medical University of Gdańsk:

5.5 سال

طول می‌کشد و شامل شش ماه Pre-registration Training در داروخانه مورد تأیید است.

یعنی این نیم‌سال اضافه، یک تأخیر بی‌دلیل نیست؛ بخشی از ساختار حرفه‌ای Degree است.

پذیرش لهستان چه شرایطی دارد؟

در نمونه Gdańsk، متقاضی باید:

• Chemistry را در سطح پیشرفته گذرانده باشد
• یک درس دیگر مثل Biology، Physics یا Mathematics داشته باشد
• آزمون Biology و Chemistry بدهد
• زبان انگلیسی B2 ارائه کند

لهستان را هم نباید مقصد بدون آزمون فرض کرد.

مزیت لهستان چیست؟

دوره از ابتدا به شکل حرفه‌ای طراحی شده و Internship موردنیاز داخل ساختار آن قرار دارد.

برای کسی که Recognition اروپایی هدف اصلی است، این ویژگی اهمیت زیادی دارد.

داروسازی در روسیه

روسیه ساختار Pharmacy حرفه‌ای پنج‌ساله دارد، اما دامنه قیمت دانشگاه‌ها گسترده است.

Sechenov University:

• Pharmacy
• Specialist Degree
• پنج سال
• روسی و انگلیسی

ارائه می‌کند.

هزینه فعلی این برنامه از حدود:

950,000 روبل در سال

شروع می‌شود.

در مقابل، Dagestan State Medical University برنامه Pharmacy پنج‌ساله‌ای در پورتال رسمی Study in Russia با شهریه:

220,000 روبل در سال

دارد.

یعنی حتی داخل روسیه اختلاف قیمت بیش از چهار برابر دیده می‌شود.

آزمون ورود روسیه

در نمونه Dagestan، Chemistry، Biology و Russian Language در پذیرش دیده می‌شوند.

پس جمله «داروسازی روسیه فقط با مدارک» قابل تعمیم نیست.

مزیت روسیه برای داروسازی صنعتی

برنامه Sechenov از ابتدا چرخه کامل دارو را از:

• کشف مولکول
• توسعه دارو
• تولید
• کنترل و بازاریابی
• تا خروج محصول از بازار

داخل آموزش قرار داده و همکاری با Industry Partners دارد.

اگر صنعت دارویی برایت مهم‌تر از داروخانه عمومی است، Curriculum دانشگاه می‌تواند از اسم کشور مهم‌تر باشد.

داروسازی در گرجستان؛ یک هشدار بسیار مهم

در مقاله‌های مهاجرتی، گرجستان اغلب کنار روسیه و بلغارستان در فهرست «داروسازی ارزان» قرار می‌گیرد.

از نظر قیمت این حرف می‌تواند درست باشد.

University of Georgia برای Pharmacy انگلیسی شهریه:

4,500 دلار در سال

اعلام کرده است.

اما مشکل در ساختار Degree است.

برنامه انگلیسی Pharmacy این دانشگاه:

• چهار سال
• 240 ECTS
• Bachelor of Pharmacy

است.

این با برنامه پنج‌ساله Professional Pharmacy در لیتوانی، بلغارستان، مجارستان یا Czechia یک ساختار ندارد.

چرا چهار ساله بودن مهم است؟

برای اتحادیه اروپا، حداقل ساختار هماهنگ‌شده Pharmacist پنج سال است.

برای آمریکا نیز NABP اعلام کرده متقاضی FPGEC که بعد از 1 ژانویه 2003 فارغ‌التحصیل شده باید حداقل یک برنامه پنج‌ساله Pharmacy را تکمیل کرده باشد.

پس برای متقاضی‌ای که آمریکا، اتحادیه اروپا یا بازگشت حرفه‌ای به ایران را در نظر دارد:

شهریه 4,500 دلاری گرجستان نباید قبل از بررسی Recognition باعث تصمیم شود.

این یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های کل مقاله است.

داروسازی در آلمان

ساختار آلمان با Masterهای انگلیسی اروپای شرقی متفاوت است.

آموزش Pharmacist شامل:

• چهار سال تحصیل دانشگاهی
• هشت هفته Famulatur
• 12 ماه Practical Training
• سه مرحله State Examination

است.

پس در عمل مسیر حرفه‌ای حدود پنج سال زمان می‌برد.

حداقل شش ماه از Practical Year باید در Public Pharmacy انجام شود و بخش دیگر می‌تواند در:

• Hospital Pharmacy
• Pharmaceutical Industry
• Research Institution
• Drug Testing Facility

انجام شود.

این انعطاف برای کسی که هنوز بین Community Pharmacy و Industry مردد است ارزش زیادی دارد.

نقطه ضعف آلمان

Pharmacy در آلمان رشته‌ای با ظرفیت محدود است و پذیرش از سیستم رقابتی می‌گذرد.

آموزش هم آلمانی است.

پس آلمان را نباید صرفاً به دلیل Tuition پایین انتخاب کرد.

برای متقاضی ایرانی، زبان و امکان ورود مهم‌تر از هزینه دانشگاه خواهند بود.

داروسازی در بریتانیا

بریتانیا یکی از جذاب‌ترین مثال‌های تغییر نقش Pharmacist است.

مسیر کلاسیک شامل:

MPharm چهار‌ساله + Foundation Training

است.

GPhC چهار‌سال MPharm را رایج‌ترین مدل دانشگاهی معرفی می‌کند و بعد از آن Foundation Training انجام می‌شود.

تغییر بسیار مهم سال ۲۰۲۶ در بریتانیا

از سپتامبر ۲۰۲۶، فارغ‌التحصیلان جدیدی که تحت استانداردهای جدید آموزش دیده‌اند هنگام ورود به Register به‌عنوان Independent Prescriber ثبت می‌شوند.

این یعنی نقش Pharmacist در سیستم بریتانیا از Dispensing سنتی فاصله بیشتری گرفته و به فعالیت بالینی و Prescribing نزدیک‌تر شده است.

NHS England نیز از پاییز ۲۰۲۶ توسعه خدمات Community Pharmacy مبتنی بر prescribing را در برنامه دارد.

آیا این تغییر به داروساز خارجی هم خودکار تعلق می‌گیرد؟

خیر.

GPhC توضیح داده Pharmacistهایی که تحت استانداردهای قدیمی یا مسیر OSPAP آموزش دیده‌اند، برای Independent Prescriber annotation باید شرایط مربوط را جداگانه تکمیل کنند.

این تفاوت برای کسی که قصد دارد Pharmacy را خارج UK بخواند و بعد به بریتانیا برود بسیار مهم است.

اگر خارج از بریتانیا داروسازی بخوانیم، مسیر UK چیست؟

برای بسیاری از Pharmacistهای دارای qualification خارجی، GPhC مسیر OSPAP دارد.

طبق معیارهای فعلی، مسیر می‌تواند شامل:

1. ارزیابی qualification خارجی
2. یک سال Overseas Pharmacists Assessment Programme
3. 52 هفته Foundation Training
4. GPhC Registration Assessment
5. تکمیل سایر شرایط Registration

باشد.

پس اگر مقصد نهایی UK است، یک Degree ارزان در کشور ثالث ممکن است بعداً دو سال مسیر تکمیلی ایجاد کند.

این هزینه زمانی باید هنگام انتخاب دانشگاه اولیه دیده شود.

داروسازی در آمریکا؛ ساختاری کاملاً متفاوت

آمریکا را نباید در همان جدول ساده پنج‌ساله اروپا قرار داد.

مدرک حرفه‌ای استاندارد Pharmacist در آمریکا Doctor of Pharmacy یا PharmD است.

برنامه‌ها ساختارهای مختلف دارند.

AACP مدل‌هایی مثل این‌ها را معرفی می‌کند:

0-6 یا Direct Entry

دانشجو مستقیم از دبیرستان وارد یک مسیر ترکیبی می‌شود و بعد از تکمیل pre-pharmacy requirements وارد Professional Phase خواهد شد.

دو سال Pre-Pharmacy + Professional PharmD

برخی برنامه‌ها حداقل دو سال Pre-pharmacy coursework می‌خواهند و بعد دانشجو وارد بخش حرفه‌ای می‌شود.

پس جمله «داروسازی آمریکا همیشه 8 سال است» دقیق نیست.

ساختار دانشگاه تعیین‌کننده است.

اگر داروسازی را خارج آمریکا بخوانیم، می‌توانیم در آمریکا کار کنیم؟

این بخش برای انتخاب کشور بسیار مهم است.

Foreign Pharmacy Graduate باید ابتدا شرایط FPGEC Certification را بررسی کند.

NABP برای فارغ‌التحصیلان بعد از اول ژانویه 2003 حداقل برنامه Pharmacy پنج‌ساله می‌خواهد.

بعد مسیر حرفه‌ای با مقررات State Board ادامه پیدا می‌کند و می‌تواند شامل:

• FPGEE
• English-language requirement
• Internship Hours
• NAPLEX
• آزمون قانون Pharmacy ایالتی
• Licensure Requirements همان ایالت

شود.

بنابراین اگر آمریکا حتی یک احتمال جدی است:

برنامه چهارساله Pharmacy انتخاب نکن مگر اینکه از قبل eligibility آینده خودت را دقیق بررسی کرده باشی.

آیا صنعت داروسازی مزیت اصلی این رشته است؟

یکی از دلایل جذابیت Pharmacy، گستردگی مسیرهای شغلی است.

فارغ‌التحصیل می‌تواند در حوزه‌هایی مثل:

• Community Pharmacy
• Hospital Pharmacy
• Clinical Pharmacy
• Pharmaceutical Industry
• Research & Development
• Quality Control
• Quality Assurance
• Regulatory Affairs
• Pharmacovigilance
• Drug Safety
• Pharmaceutical Manufacturing
• Clinical Trials
• Medical Affairs
• Academia
• Toxicology
• Distribution and Supply Chain

فعالیت کند.

این ویژگی باعث می‌شود انتخاب دانشگاه هم بتواند بر اساس هدف حرفه‌ای انجام شود.

اگر داروخانه هدف اصلی باشد چه دانشگاهی بهتر است؟

برنامه‌ای را انتخاب کن که:

• Patient Counselling جدی دارد
• Clinical Pharmacy داخل Curriculum دیده می‌شود
• Community Pharmacy Placement دارد
• ارتباط با بیمار واقعی ایجاد می‌کند
• زبان محلی را آموزش می‌دهد

اگر صنعت داروسازی هدف باشد چه چیزی مهم‌تر است؟

این موارد اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند:

• Pharmaceutical Technology
• Medicinal Chemistry
• Biotechnology
• Drug Development
• Quality Control
• Regulatory Affairs
• ارتباط دانشگاه با شرکت‌های دارویی
• Research Labs
• Internship صنعتی

برای مثال Sechenov روی Life Cycle دارو و همکاری با Industry Partner تأکید دارد.

Semmelweis هم صریحاً صنعت، Research و Regulatory Authorities را در مسیرهای شغلی فارغ‌التحصیلان ذکر می‌کند.

اگر Clinical Pharmacy هدف باشد چه کشوری بهتر است؟

در این سناریو باید به برنامه‌هایی نگاه کنی که Pharmacy Practice و Patient Care جایگاه پررنگی دارند.

بریتانیا نمونه بسیار مهمی است، چون از ۲۰۲۶ Pharmacistهای تازه‌ثبت‌شده تحت سیستم جدید Independent Prescribing دارند.

اما بسیاری از برنامه‌های EU نیز Curriculum خود را از مدل صرفاً Laboratory Pharmacy فاصله داده‌اند.

هنگام مقایسه، تعداد واحدهای:

• Clinical Pharmacy
• Pharmacotherapy
• Patient Counselling
• Hospital Training
• Community Placement

را استخراج کن.

داروسازی یا Pharmaceutical Sciences؟

این دو عنوان را یکی فرض نکن.

Pharmacy

هدف اصلی آن تربیت Pharmacist حرفه‌ای است.

Pharmaceutical Sciences

ممکن است تمرکز بیشتری روی:

• Drug Discovery
• Chemistry
• Formulation
• Biotechnology
• Research
• Industry

داشته باشد و الزاماً به Registration به‌عنوان Pharmacist منتهی نشود.

البته استثنا وجود دارد.

برای نمونه Semmelweis برنامه حرفه‌ای خودش را Pharmaceutical Sciences نامیده، ولی یک One-tier پنج‌ساله است که به qualification حرفه‌ای Pharmacy منتهی می‌شود.

پس باز هم:

اسم برنامه کافی نیست؛ Qualification نهایی را بخوان.

BPharm، MPharm و PharmD چه تفاوتی دارند؟

این سؤال یک جواب جهانی ندارد.

BPharm

در بعضی کشورها qualification حرفه‌ای یا بخشی از مسیر حرفه‌ای است.

در گرجستان ممکن است یک Bachelor چهارساله باشد.

MPharm

در بریتانیا MPharm چهار‌ساله بخش دانشگاهی مسیر Registration است و بعد Foundation Training انجام می‌شود.

در کشورهای دیگر Master of Pharmacy می‌تواند Long-cycle پنج یا پنج‌ونیم‌ساله باشد.

PharmD

در آمریکا مدرک حرفه‌ای پایه Pharmacist است.

در کشور دیگری ممکن است عنوان PharmD برای یک برنامه پنج‌ساله یا حتی ساختاری متفاوت استفاده شود.

برای نمونه University of Debrecen برنامه Pharmacy پنج‌ساله را با qualification Pharm.D ارائه می‌کند.

پس عنوان انگلیسی مدرک را بدون Curriculum و قوانین کشور تفسیر نکن.

آزمون ورودی داروسازی در کشورهای مختلف چگونه است؟

برخلاف متن اولیه، نمی‌توان گفت بیشتر دانشگاه‌های اروپای مرکزی و شرقی آزمون مهمی ندارند.

نمونه‌های ۲۰۲۶ خلاف آن را نشان می‌دهند.

ترکیه

Erciyes برای Pharmacy حداقل TR-YÖS 300 تعیین کرده است.

مجارستان

Semmelweis Biology، Chemistry و English را در آزمون می‌سنجد.

لیتوانی

LSMU Entrance Test شامل Biology و Chemistry همراه Interview است.

بلغارستان

MU Varna برای Pharmacy انگلیسی آزمون Biology و Chemistry دارد.

جمهوری چک

Charles University آزمون Chemistry، Biology و Botany برگزار می‌کند.

لهستان

Gdańsk Biology و Chemistry را در Entrance Examination می‌سنجد.

پس داروسازی اروپا را «فقط معدل + آیلتس» معرفی نکن.

آیا برای داروسازی باید زبان محلی یاد گرفت؟

اگر هدف فقط Laboratory Research باشد، اهمیت زبان بیمار کمتر می‌شود.

اگر Community یا Hospital Pharmacy می‌خواهی، زبان محلی حیاتی است.

Medical University Varna در دوره Pharmacy انگلیسی، زبان بلغاری را در دو سال نخست اجباری کرده تا دانشجو بتواند بعداً با بیمار ارتباط برقرار کند.

این منطق در ترکیه، روسیه، آلمان و سایر کشورهای غیرانگلیسی‌زبان هم برقرار است.

برنامه English-medium به معنی بازار کار انگلیسی‌زبان نیست.

هزینه داروسازی در کشورهای مختلف

به‌جای بازه‌های قدیمی، نمونه‌های واقعی ۲۰۲۶ تصویر بهتری می‌دهند.

این جدول یک درس بسیار مهم دارد:

ارزان‌ترین گزینه لزوماً بهترین گزینه حرفه‌ای نیست.

گرجستان نمونه روشن آن است.

4500 دلار جذاب است، ولی برای کسی که FPGEC آمریکا یا استاندارد پنج‌ساله EU برایش اهمیت دارد، طول دوره و نوع Degree می‌تواند از شهریه مهم‌تر باشد.

بازگشت به ایران؛ داروسازی حساس‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد

اگر احتمال بازگشت به ایران داری، فقط جمله «دانشگاه مورد تأیید وزارت بهداشت است» کافی نیست.

مرکز خدمات آموزشی وزارت بهداشت در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده فهرست دانشگاه‌های مورد تأیید ۲۰۲۵–۲۰۲۶ برای ورودی‌های ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیز معتبر باقی می‌ماند.

اما برای Pharmacy باید موارد دیگری هم دیده شوند:

• عنوان Degree
• مقطع
• مدت دوره
• ساختار Curriculum
• کارآموزی
• پایان‌نامه در صورت لزوم
• مقررات ارزشیابی مربوط به سال ورود و فارغ‌التحصیلی

آیا صرف تحصیل در دانشگاه مورد تأیید یعنی مدرک داروسازی مستقیم تأیید می‌شود؟

خیر.

برای دانش‌آموختگان داروسازی خارج، فرایند ارزشیابی جدا وجود دارد.

در مرداد ۱۴۰۵ نیز معاونت آموزشی وزارت بهداشت ثبت‌نام آزمون ارزشیابی و ارتقای دانش‌آموختگان داروسازی خارج را اعلام کرده و متقاضیان ابتدا باید پرونده ارزشیابی خود را در مرکز خدمات آموزشی تکمیل کنند.

آیین‌نامه دوره تکمیلی ارزشیابی نیز برای مقاطع مختلف Pharmacy شرایطی درباره آزمون و واحدهای تکمیلی تعیین کرده است.

پس:

Approved University ≠ ارزشیابی خودکار Degree

چرا برنامه چهارساله Pharmacy برای بازگشت به ایران نیازمند احتیاط است؟

این سؤال باید قبل از ثبت‌نام از مرکز خدمات آموزشی پرسیده شود.

چون ایران ساختارهای مختلف:

• کارشناسی
• کارشناسی ارشد
• دکتری عمومی

داروسازی خارجی را در مقررات ارزشیابی جدا کرده است.

بنابراین یک Bachelor of Pharmacy چهارساله را نباید قبل از دریافت پاسخ رسمی، معادل دکترای حرفه‌ای Pharmacy ایران فرض کرد.

این مسئله دقیقاً درباره برنامه‌هایی مثل BPharm چهارساله گرجستان اهمیت پیدا می‌کند.

بهترین کشور برای داروسازی با هدف ایران کدام است؟

بهتر است «کشور» را انتخاب نکنی.

دنبال برنامه‌ای باش که:

• دانشگاه آن برای سال ورودت قابل قبول باشد
• حداقل پنج سال ساختار حرفه‌ای داشته باشد
• کارآموزی رسمی داشته باشد
• Curriculum شفاف ارائه کند
• Degree حرفه‌ای Pharmacy صادر کند
• پایان‌نامه و آموزش عملی آن مستند باشند

برنامه‌های Professional Pharmacy در کشورهای EU و Specialist Pharmacy پنج‌ساله روسیه از نظر ساختاری ارزش بررسی بیشتری از یک Bachelor کوتاه‌تر دارند.

این نتیجه به معنی تأیید خودکار وزارت بهداشت نیست.

بهترین کشور برای داروسازی با هدف اروپا کدام است؟

اگر برنامه حرفه‌ای آینده در EU اولویت اصلی باشد، از کشورهای عضو اتحادیه شروع کن.

گزینه‌های جذاب از نظر English-medium عبارت‌اند از:

• لیتوانی
• بلغارستان
• رومانی
• جمهوری چک
• لهستان
• مجارستان

اگر هزینه مهم است

لیتوانی و جمهوری چک بسیار جذاب‌اند.

LSMU حدود 5,600 تا 5,700 یورو و Charles Pharmacy حدود 7,900 یورو شهریه دارند.

اگر شهرت دانشگاه مهم‌تر است

مجارستان و Semmelweis وارد مقایسه می‌شوند.

اگر Internship حرفه‌ای برایت اهمیت زیادی دارد

لهستان با ساختار 5.5 ساله و شش ماه Pre-registration Training گزینه خوبی است.

بهترین کشور برای داروسازی با هدف انگلیس کدام است؟

اگر از ابتدا بریتانیا را هدف گرفته‌ای، ساده‌ترین مسیر دانشگاهی این است که خود MPharm مورد تأیید GPhC را در UK بخوانی و وارد Foundation Training شوی.

مزیت دیگر از ۲۰۲۶ اضافه شدن Independent Prescribing به آموزش نسل جدید Pharmacistها است.

اگر خارج UK تحصیل می‌کنی، قبل از انتخاب برنامه بررسی کن qualification تو وارد کدام Registration Route می‌شود.

برای بسیاری از qualificationهای خارجی، OSPAP + Foundation Training + Registration Assessment مسیر موردنیاز خواهد بود.

بهترین کشور برای داروسازی با هدف آمریکا کدام است؟

اگر آمریکا هدف قطعی است، دو گزینه راهبردی داری.

تحصیل مستقیم در آمریکا

یک ACPE-accredited PharmD انتخاب می‌کنی و از همان ابتدا وارد مسیر آمریکایی می‌شوی.

تحصیل ارزان‌تر خارج آمریکا و سپس FPGEC

این مسیر می‌تواند از نظر Tuition اولیه کم‌هزینه‌تر باشد، ولی شرایط بیشتری دارد.

اولین فیلتر برای فارغ‌التحصیل جدید:

برنامه Pharmacy حداقل پنج‌ساله

است.

بنابراین اگر آمریکا هدف توست، برنامه چهار‌ساله‌ای مثل BPharm University of Georgia یک هشدار جدی ایجاد می‌کند.

بهترین کشور برای ورود به صنعت داروسازی کدام است؟

در این سناریو National Licence Pharmacist تنها معیار نیست.

دانشگاه باید ارتباط مناسبی با:

• Drug Development
• Pharmaceutical Manufacturing
• Biotechnology
• Clinical Trials
• Regulatory Science
• Pharmaceutical Chemistry
• Quality Assurance

داشته باشد.

مقاصدی مثل:

• آلمان
• مجارستان
• جمهوری چک
• لهستان
• بریتانیا

در کنار دانشگاه‌های صنعتی قوی ترکیه یا روسیه ارزش بررسی دارند.

به جای رتبه عمومی دانشگاه، Research Groups و Industry Partnerships دانشکده Pharmacy را ببین.

کدام کشور با شرایط تو سازگارتر است؟

کمترین هزینه + نزدیکی به ایران

ترکیه دولتی

Erciyes نمونه‌ای با شهریه 145 هزار لیر دارد، اما TR-YÖS رقابتی است.

English + EU + بودجه محدود

لیتوانی

LSMU پنج‌ساله، 300 ECTS و حدود 5.6 هزار یورو در سال است.

English + EU + هزینه متوسط

بلغارستان، رومانی یا Czechia

مدرک EU + دانشگاه شناخته‌شده

مجارستان

ساختار حرفه‌ای طولانی و Internship واضح

لهستان

هزینه پایین خارج EU

برخی دانشگاه‌های روسیه

کمترین Tuition ظاهری به زبان انگلیسی

گرجستان

اما فقط در صورتی که Bachelor چهارساله با برنامه حرفه‌ای آینده تو سازگار باشد.

Clinical Pharmacy و نقش Prescribing

بریتانیا

هدف قطعی آمریکا

PharmD آمریکا یا یک Degree خارجی که تمام الزامات FPGEC را از ابتدا تأمین کند.

۱۲ سؤال که قبل از ثبت‌نام Pharmacy باید جواب بدهی

۱. مدرک نهایی دقیقاً چیست؟

Bachelor؟ Master؟ PharmD؟ Specialist؟

۲. برنامه چند سال است؟

چهار سال یا پنج سال تفاوت بسیار بزرگی دارد.

۳. چند ECTS یا Credit دارد؟

برای اروپا عدد 300 ECTS در بسیاری از برنامه‌های حرفه‌ای پنج‌ساله دیده می‌شود.

۴. Internship داخل دوره است؟

چند ماه؟

کجا؟

۵. این Degree در کشور خودش به Pharmacist Registration منتهی می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین سؤال‌ها همین است.

۶. زبان Internship چیست؟

اگر دوره انگلیسی است، آیا بیمار و داروخانه محلی به زبان دیگری کار می‌کنند؟

۷. آزمون ورودی چیست؟

Biology؟ Chemistry؟ TR-YÖS؟

۸. شهریه واقعی پنج سال چقدر است؟

سال اول را به تنهایی نبین.

۹. Laboratory یا Material Fee جدا وجود دارد؟

Semmelweis نشان می‌دهد این هزینه می‌تواند جدا باشد.

۱۰. برای ایران چه وضعیتی دارد؟

سال ورود و ساختار Degree را بررسی کن.

۱۱. اگر آمریکا را انتخاب کردم، FPGEC Education Requirement را تأمین می‌کند؟

برای فارغ‌التحصیلان جدید حداقل پنج سال اهمیت دارد.

۱۲. اگر UK را انتخاب کردم، مسیر GPhC چیست؟

Registration مستقیم، Recognition یا OSPAP؟

پنج اشتباه پرهزینه در انتخاب داروسازی خارج

نگاه کردن فقط به نام Pharmacy

Bachelor Pharmacy با Professional Pharmacy یکی نیست.

انتخاب بر اساس شهریه پایین

چهار سال تحصیل ارزان اگر به مسیر حرفه‌ای موردنظرت نرسد، صرفه‌جویی واقعی نیست.

یکی گرفتن PharmD کشورهای مختلف

PharmD آمریکا، PharmD مجارستان و عنوان‌های مشابه الزاماً ساختار یکسان ندارند.

نادیده گرفتن زبان محلی

برای Community Pharmacy باید بتوانی با بیمار ارتباط برقرار کنی.

بررسی Recognition بعد از فارغ‌التحصیلی

این کار باید قبل از اولین پرداخت انجام شود.

جمع‌بندی بهترین کشورها برای داروسازی

داروسازی در خارج از کشور را نمی‌توان با همان روش پزشکی مقایسه کرد.

در این رشته نوع Degree و ساختار حرفه‌ای برنامه گاهی از نام دانشگاه و کشور مهم‌تر است.

اگر دنبال ترکیب هزینه مناسب، زبان انگلیسی و مدرک حرفه‌ای اتحادیه اروپا هستی، لیتوانی یکی از قوی‌ترین گزینه‌های این مقایسه است. LSMU برنامه پنج‌ساله 300 ECTS با شهریه حدود 5,600 تا 5,700 یورو ارائه می‌کند.

جمهوری چک هم با برنامه پنج‌ساله انگلیسی Charles University و شهریه 7,900 یورویی بسیار قابل توجه است.

بلغارستان و رومانی در بازه حدود 8 هزار یورو قرار می‌گیرند و برنامه پنج‌ساله حرفه‌ای دارند.

مجارستان گزینه علمی قوی‌تری است و Semmelweis برنامه پنج‌ساله One-tier ارائه می‌کند، اما شهریه و Material Fee بالاتر می‌روند.

ترکیه دولتی از نظر هزینه جذاب است؛ Erciyes در ۲۰۲۶–۲۰۲۷ شهریه Pharmacy دانشجوی جدید را 145 هزار لیر تعیین کرده، ولی برای Pharmacy حداقل TR-YÖS 300 خواسته است.

روسیه هم Pharmacy پنج‌ساله حرفه‌ای دارد و قیمت بین دانشگاهی بسیار متفاوت است؛ از نمونه 220 هزار روبلی Dagestan تا Sechenov با بیش از چهار برابر آن.

و درباره گرجستان باید بیش از همه دقت کرد.

University of Georgia یک Pharmacy انگلیسی ارزان 4,500 دلاری دارد، اما Degree آن Bachelor چهار‌ساله و 240 ECTS است.

این ساختار با حداقل پنج سال آموزش Pharmacy اتحادیه اروپا و شرط پنج‌ساله FPGEC آمریکا برای فارغ‌التحصیلان جدید تفاوت دارد.

پس مهم‌ترین پیام این مقاله چنین است:

برای داروسازی، اول Degree را انتخاب کن و بعد کشور را.

یک برنامه پنج‌ساله حرفه‌ای با Internship روشن می‌تواند چند هزار یورو گران‌تر باشد، اما درهای حرفه‌ای بسیار بیشتری باز نگه دارد.

در بیلبیلک می‌توانی دانشگاه‌های کشورهای مختلف را از نظر شهریه، شرایط پذیرش و اطلاعات تحصیلی مقایسه کنی؛ برای Pharmacy بهتر است ستون‌های Degree Type، Duration، ECTS و Internship را هم در مقایسه نهایی خودت وارد کنی.

سوالات متداول داروسازی در خارج از کشور

بهترین کشور برای تحصیل داروسازی کدام است؟

برای Pharmacy انگلیسی داخل اتحادیه اروپا با هزینه مناسب، لیتوانی، جمهوری چک، بلغارستان و رومانی گزینه‌های بسیار خوبی هستند. مجارستان دانشگاه‌های شناخته‌شده‌تری دارد ولی هزینه بالاتر است. ترکیه دولتی و بعضی دانشگاه‌های روسیه برای بودجه محدود جذاب‌اند.

ارزان‌ترین کشور برای داروسازی کدام است؟

دانشگاه‌های دولتی ترکیه و برخی دانشگاه‌های روسیه می‌توانند بسیار اقتصادی باشند. Erciyes برای ۲۰۲۶–۲۰۲۷ شهریه 145 هزار لیر و Dagestan State Medical University نمونه شهریه 220 هزار روبلی دارد.

ارزان‌ترین داروسازی انگلیسی در اتحادیه اروپا کجاست؟

در میان نمونه‌های بررسی‌شده، LSMU لیتوانی با شهریه 5,600 تا 5,700 یورو در سال یکی از کم‌هزینه‌ترین برنامه‌های حرفه‌ای انگلیسی EU است.

داروسازی در اروپا چند سال است؟

استاندارد هماهنگ‌شده EU حداقل پنج سال آموزش را می‌خواهد که شامل حداقل چهار سال تحصیل دانشگاهی و شش ماه traineeship است. بعضی برنامه‌ها مثل Pharmacy لهستان 5.5 سال طول می‌کشند.

داروسازی ترکیه چند سال است؟

دوره Pharmacy ترکیه پنج سال است. دانشگاه‌های دولتی و خصوصی شرایط و شهریه متفاوت دارند.

آیا برای داروسازی ترکیه TR-YÖS لازم است؟

شرایط دانشگاه‌ها متفاوت است. Erciyes در پذیرش ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برای Pharmacy حداقل TR-YÖS 300 تعیین کرده و درخواست بر پایه دیپلم را برای این رشته نپذیرفته است.

داروسازی مجارستان چند سال است؟

Semmelweis و Debrecen هر دو برنامه پنج‌ساله ارائه می‌کنند. Semmelweis یک One-tier English programme و Debrecen یک PharmD ده‌ترمی دارد.

داروسازی لهستان چند سال است؟

برنامه انگلیسی Medical University of Gdańsk 5.5 سال یا 11 ترم است و شش ماه Pre-registration Training دارد.

آیا داروسازی گرجستان پنج سال است؟

تمام برنامه‌ها چنین ساختاری ندارند. University of Georgia برنامه Pharmacy انگلیسی چهار‌ساله با 240 ECTS و مدرک Bachelor of Pharmacy ارائه می‌کند.

آیا Bachelor چهار‌ساله Pharmacy گرجستان برای آمریکا مناسب است؟

برای FPGEC باید بسیار محتاط بود. NABP اعلام کرده افرادی که از اول ژانویه 2003 به بعد فارغ‌التحصیل شده‌اند باید حداقل یک برنامه پنج‌ساله Pharmacy را تکمیل کرده باشند.

آیا Bachelor Pharmacy چهار‌ساله برای اتحادیه اروپا کافی است؟

استاندارد Automatic Recognition Pharmacist در EU حداقل پنج سال آموزش شامل شش ماه traineeship را تعیین کرده است. یک Bachelor چهارساله خارج EU خودکار همان شرایط را تأمین نمی‌کند.

آیا داروسازی در آلمان پنج سال است؟

آموزش آلمان شامل چهار سال دانشگاه، هشت هفته Famulatur، یک سال Practical Training و سه بخش State Examination است.

آیا داروسازی آلمان رایگان است؟

بخش بزرگی از دانشگاه‌های دولتی Tuition اصلی پایینی دارند، اما هزینه زندگی و Semester Contributions وجود دارد. مهم‌تر اینکه Pharmacy ظرفیت محدود دارد و برنامه به زبان آلمانی است.

داروسازی بریتانیا چند سال است؟

مدل رایج شامل MPharm چهار‌ساله و بعد Foundation Training است.

آیا داروسازان بریتانیا از ۲۰۲۶ می‌توانند دارو تجویز کنند؟

فارغ‌التحصیلان جدیدی که تحت استانداردهای جدید آموزش دیده‌اند از سپتامبر ۲۰۲۶ هنگام Registration به‌عنوان Independent Prescriber وارد Register می‌شوند.

اگر داروسازی را ایران یا کشور دیگری خوانده باشیم، برای انگلیس چه مسیری داریم؟

برای بسیاری از Pharmacistهای دارای qualification خارجی، مسیر شامل ارزیابی GPhC، یک سال OSPAP، 52 هفته Foundation Training و Registration Assessment است.

PharmD آمریکا چند سال طول می‌کشد؟

یک عدد ثابت وجود ندارد. آمریکا برنامه‌های Direct Entry یا 0-6 و ساختارهایی با حداقل دو سال Pre-pharmacy قبل از Professional PharmD دارد.

برای داروسازی آمریکا چه آزمونی لازم است؟

برای فارغ‌التحصیل Pharmacy خارج آمریکا، ابتدا FPGEC مطرح می‌شود و بعد شرایط State Board شامل آزمون‌هایی مثل NAPLEX و الزامات کارآموزی یا حقوق دارویی ایالت بررسی می‌شوند.

آیا مدرک داروسازی خارج در ایران مستقیم تأیید می‌شود؟

خیر. دانشگاه مورد قبول یکی از شروط مهم است، اما ارزشیابی Pharmacy مسیر مستقل دارد. در ۱۴۰۵ نیز آزمون ارزشیابی و ارتقای دانش‌آموختگان داروسازی خارج برگزار شده است.

آیا تأیید پزشکی یک دانشگاه برای داروسازی هم کافی است؟

نباید چنین نتیجه‌ای گرفت. باید نام دانشگاه، توضیحات فهرست، ساختار Pharmacy، سال ورود و مقررات ارزشیابی رشته خودت بررسی شوند.

برای داروسازی آزمون ورودی لازم است؟

در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر بله. نمونه‌ها شامل TR-YÖS در Erciyes، Biology/Chemistry در Varna و LSMU، و آزمون Biology/Chemistry/English در Semmelweis هستند.

BPharm بهتر است یا PharmD؟

عنوان به تنهایی تعیین‌کننده نیست. باید مدت دوره، Professional Qualification، Internship، Accreditation و شرایط Registration کشور مقصد را بررسی کرد.

کدام کشور برای داروسازی و کار در صنعت بهتر است؟

کشوری انتخاب کن که دانشگاه موردنظر ارتباط صنعتی، آزمایشگاه پژوهشی، آموزش Drug Development و Internship مناسب داشته باشد. آلمان، مجارستان، جمهوری چک، لهستان و بعضی دانشگاه‌های ترکیه و روسیه ارزش بررسی دارند.

مهم‌ترین نکته قبل از انتخاب دانشگاه Pharmacy چیست؟

ببین Degree نهایی واقعاً تو را برای Pharmacist Registration در کشور محل تحصیل واجد شرایط می‌کند یا خیر. بعد از آن مدت دوره، Internship، Recognition در ایران/اروپا/آمریکا و شهریه را مقایسه کن.